તમારા જીવનમાં પ્રવેશતી યુવતી

કાલે તમને કદાચ નોકરી કરતી એક સ્ત્રી મળશે,
પણ જરા, આટલી વાતો ધ્યાનમાં રાખીને એને પરણજો.

આ એક એવી યુવતી છે, જે તમારા જેટલું જ ભણેલી છે, અને લગભગ તમારા જેટલું જ કમાય છે. એને પણ તમારાં જેવાં જ સપનાં-આકાંક્ષાઓ છે, કારણ, એ પણ તમારા જેવી જ ‘મનુષ્ય’ છે. એણે પણ તમારી કે તમારી બહેનની જેમ જ રસોડામાં કદી પ્રવેશ નહોતો કર્યો, કેમ કે એ પણ ભણવામાં વ્યસ્ત હતી. એક એવી ‘સિસ્ટમ’ સાથે એ લડી રહી હતી, જે ઘરકામની આવડત ધરાવતી છોકરીઓને કોઈ વિશિષ્ટ સવલતો આપતી નથી. એણે પણ પોતાનાં માબાપ તથા ભાઈબહેનોને જીવનનાં 20-25 વર્ષો સુધી એટલો જ પ્રેમ કર્યો છે, જેટલો તમે તમારા કુટુંબીઓને કરો છો.

આ એ સ્ત્રી છે, જે પોતાનું ઘર, પોતાનાં સ્વજનો, બધાને બહાદુરીપૂર્વક છોડીને તમારું ઘર, તમારું કુટુંબ, તમારી જીવનશૈલી, અરે, તમારી અટક સુદ્ધાં અપનાવવા તૈયાર થઈ છે. પ્રથમ દિવસથી જ, એ રસોઈમાં પારંગત હોવાનું ધારી લઈ, નવી પરિસ્થિતિ, વાતાવરણ અને રસોડાની અંદરની એની કપરી અવસ્થા વિશે અજાણ રહી તમે આરામ ફરમાવો છો. એ યુવતી કે જેની પાસેથી અપેક્ષા રખાય છે કે સવારે પહેલું કામ એ ચા બનાવવાનું કરે ને દિવસને અંતે પણ રાંધી શકે. એ કદાચ તમારા જેટલી જ કે એથીય વધુ થાકેલી હોય, ને છતાંય – એક નોકર, એક રસોઈયણ, એક મા, એક પત્ની – આ બધાં પાત્રો ભજવવા સામે એ ફરિયાદ ન કરે, એવી આશા રખાય.

તમે એની પાસેથી શું ઈચ્છો છો, એ વાત-તમારી જેમ જ-એ પણ જાણતાં શીખી રહી છે. એ જાણે છે કે એની બહુ માગણીઓ તમને સ્વીકાર્ય નહીં હોય, તમારાથી ઝડપથી એ કંઈ શીખશે એ પણ તમને નહીં ગમે.
એને પણ પોતાનું મિત્ર-વર્તુળ છે,
જેમાં છોકરાઓ પણ છે, અને કામને સ્થળે પુરુષો પણ છે.
એ મિત્રોને એ નાનપણથી જાણે છે, છતાં એ સૌને એ પાછળની બાજુ રાખવા ઈચ્છે છે, જેથી તમારી તર્કહીન અદેખાઈ, બિનજરૂરી હરીફાઈ અને તમારી અંદર છુપાયેલી અસલામતી છંછેડાય નહીં. હા, એ પણ તમારી જેમ જ મિત્રો વચ્ચે નાચી-ગાઈ શકે છે, પણ તે એમ કરશે નહિ – ખુદ તમે કહેશો તો પણ નહિ,
કેમ કે તમને જ નહિ ગમે.
કામના સ્થળે કોઈ વાર સમયમર્યાદામાં કામ પતાવતાં એને પણ તમારી જેમ મોડું થઈ શકે છે.

એના જીવનના, તમારી સાથેના આ સૌથી વધુ અગત્યના સંબંધને સફળ બનાવવા એ ઉત્તમ પ્રયત્નો કરે છે. બસ, જો તમે એનામાં વિશ્વાસ મૂકો, એને થોડી મદદ કરો તો –
તમારા આખા ઘરમાં તમને એકને જ એ ઓળખતી હોઈ,
તમારી પાસેથી એક જ અપેક્ષા રાખે છે,
તમારો પૂરતો ટેકો, તમારી લાગણીઓ અને સૌથી વધુ તો
તમારી સમજદારી, એટલે કે તમારો પ્રેમ.

પણ…. બહુ ઓછા પુરુષો આ બધું સમજે છે….. તમે એની યોગ્ય કદર કરશોને ?

શોભા અને સુશિમા

એક રજવાડી કૉલેજના આચાર્યની કન્યાઓ છે, તેમને ઘેર હું પહાડોની જાત્રાએ જતાં બે દિવસ રહ્યો. આચાર્યના પત્ની તાજેતરમાં અવસાન પામ્યાં છે. સૂના ઘરમાં બધે ચીજવસ્તુ અને રાચરચીલું અવ્યવસ્થિત છે. ઘરનું વાતાવરણ ઉદાસ અને એકલવાયું લાગે છે. ઘરમાંથી ઘરના દેવતાનો વાસ ઊઠી ગયો છે. જે મિત્રે મારે વિશે આચાર્યને લખેલું તેમને બિચારાને એમના ઉપર ગુજરેલી આ કૌટુમ્બિક આફતની ખબર નહોતી.

ખડકીમાં પેસતાં જ ઓસરીમાં બેસી ઑફિસનું કામ કરી રહેલા આચાર્યે ઊભા થઈ મને સત્કાર્યો. પણ ઘરમાં પગ મૂકતાંવેંત હું ખચકાયો. આચાર્યે મારી આંખ વરતી અને થોડા જ અરસા પર પોતાના ઉપર ગુજરેલી આફતની વાત કરી દયામણે ચહેરે ઘરની અવ્યવસ્થા બદલ દરગુજર ચાહી. પછી તુરત જ બાજુના એક અલાયદા રૂમમાં મારો સામાન મુકાવ્યો ને ખાટલો, પાણી, ટેબલ-ખુરશી, રખાવી મારી બધી ગોઠવણ કરાવી દીધી. થોડી વારે બે નાની મા વિનાની દીકરીઓને સાથે લઈને મારા ઓરડામાં આવ્યા. છોકરીઓનાં નામ કહ્યાં ને ઓળખાણ કરાવી. નાની શોભા, મોટી સુશિમા. મોટી નવદસ અને નાની સાતઆઠ વરસની. પિતાના ઈશારે બેઉ પગે લાગી. નાનીને મેં વહાલથી ઘૂંટણ પર લીધી ને પગનાં પંજા પર ટટ્ટાર ઊભી રાખી બે-ચાર વાર ઉછાળી. મોટી કહે, ‘હમકો ભી ઝૂલા ઝુલાઓ !’ એને પણ મેં ઉછાળી. પિતા કહે, ‘બસ ગુડ્ડો; તુમ બડી હો. સ્વામીજી કે પૈરોં મેં દર્દ હોગા….’ ‘ગુડ્ડો’ પંજાબમાં છોકરીઓને બોલાવવાનું લાડકું નામ હોય છે.

બેઉ બહેનો મારા જ ઓરડામાં રમતમાં પડી ને અમે વાતે વળગ્યાં. મેં આચાર્યની કૌટુમ્બિક વિપદ પર ફરી શોક કર્યો ને તેમનાં મૃત પત્નીની માંદગી વગેરે અંગે થોડી વીગતો પૂછી. ઓરડામાં રમતી શોભાએ કાન માંડ્યા. વચમાં જ આચાર્યે છોકરીઓને કહ્યું, ‘શોભા-સુશ્મા, જાઓ દોનોં બહન બાહર બરામદે મેં જાકર ખેલો. દેખો રોઝલીન (કૂતરી) બીમાર હૈ ઉસે બૅરોન પોરિજ (રાબ) દી યા નહીં ?’ આચાર્યના ઘરમાં મુંબઈના પારસીઓ અને શ્રીમંતો પાળે છે તેવાં વરુને મળતી ઑસ્ટ્રેલિયન ઓલાદનાં બે મોટાં કૂતરાં-કૂતરી હતાં. કૂતરીને બચ્ચાં થવાનાં હતાં. બૅરો એટલે બેરર. બબરચીના હાથ નીચે ખાણું પીરસનારો નોકર.

બાળકોની હાજરીમાં એમની મૃત માતાની વાત કાઢવામાં મેં કરેલી ભૂલ હું સમજ્યો.
‘મને ખબર હોત તો હું તમને આટલી અડચણ વચ્ચે તકલીફ આપવા અહીં ન આવત. હજુ જો તમે મને રજા આપો તો નીચલે રસ્તે ગુરુદ્વારો છે ત્યાં ચાલી જાઉં. મને મુદ્દલ મુશ્કેલી પડવાની નથી. મને ત્યાંના પુજારીએ બોલાવ્યો પણ છે. રહીશ તેટલા દિવસ તમને મળવા આવીશ.’
‘ના, ના. એમ કેમ બને ? આપ તો મારા મહેમાન દેવતા. આપ મારા આંખ માથા પર છો. આપના ચરણસ્પર્શથી મારા રંકનું ઘર પાવન થયું. આપ જેટલા વધુ દિવસ રહેવાય તેમ હોય તેટલું રહો. મારો નોકર આખો વખત ઘરમાં હોય છે. મને પણ ઘેર મા વિનાનાં બાળકો ને માંદાં કૂતરાની ફિકર રહે છે. આ કૂતરાંને અહીંની હવા માફક નથી. બહુ કરું છું પણ નબળાં પડ્યે જાય છે. વળી, દુકાળમાં અધિકમાસ હોય તેમ આજકામ મારે માથે કૉલેજના કામ ઉપરાંત રોજનાં બીજાં પણ એક-બે કામ આવી પડ્યાં છે. તેથી સાંજે ઘેર આવતાં મોડુંવહેલું થાય છે. આપ ઘરમાં રહેશો તેટલા દિવસ મારા મનને છોકરાં બાબતમાં ઊલટી શાંતિ રહેશે. છોકરીઓને તો મેં બહાર કાઢી. બાકી મધમાખીઓ જોઈ લ્યો. વળગશે તે છોડશે જ નહિ….’ નાનો સરખો નિસાસો જ મૂકીને ઉમેર્યું, ‘બાપડાં ફૂલ. એમની જિંદગીમાં ખાઈ પડી ગઈ ! તે પૂરવા એ પણ મારી જેમ જ મથે છે. તેમાંયે નાની બડી તેજ (sensitive) છે.’ તેમણે ઘડિયાળ ભણી જોયું.

મેં જોયું કે આચાર્ય ઉતાવળમાં હતા. મેં એમને ઝટ વિદાય આપી. ઘરમાં જઈ રસોઈની, કૂતરાં ને લગતી અને બજારમાંથી તે દિવસે લાવવાની સૂચનાઓ આપવામાં રોકાયા. પિતાને મારા ઓરડામાંથી જતા જોયા તેવી જ બેઉ બહેનોએ સીધી મારી પાસે દોટ મૂકી. ‘ઝૂલા ઝુલાઓ, ઝૂલા ઝુલાઓ…’ એકેક બબ્બે વાર બેઉએ મારા પગ પર ચડી હીંચકા ખાધા. પછી બેઉ વચ્ચે અગાઉની માફક જ હુંસાતુંસી ચાલી. આચાર્ય કૉલેજ ગયા. રોજ તો છોકરીઓ ઘેર એકલી એટલે દૂરની કૉલેજથી પણ બપોરે ઘેર જવા આવતા ને બેઉને પોતાની સાથે જમાડી માની ખોટ પૂરવા પ્રયત્ન કરતા. નાની શોભાને પોતાને હાથે જમાડતા; પણ આજે તેમને કૉલેજમાં કામ ઘણું હતું ને હું ઘરમાં હતો એટલે છોકરીઓને મારી જોડે જમવા પટાવી, નોકરને ખાવાનું ટિફિનમાં કૉલેજ લાવવા સૂચના દઈ, મારી માફી માગીને વહેલા વહેલા કૉલેજ ગયેલા.

બપોરે અમને ત્રણેને જમાડીને અને બેઉ કૂતરાંને ખવડાવીને નોકર આચાર્યનું ટિફિન લઈને કૉલેજ ગયો. છોકરીઓ ઘડી ચળકું સૂતી ન સૂતી ને મારો ખાટલો ખૂંદવા હાજર થઈ ગઈ.
‘ઝુલા ઝુલાઓ ! ઝુલા ઝુલાઓ….!’
‘બસ અબ તો પિતાજી કે આને તક ઝૂલા ઝુલાના શામ તક !’
‘દૂર હો તુમ શોભા. તુમ ગુંડી હો. જૈસે ક્યા સામીજી (સ્વામીજી)કે પૈરો મેં દર્દ ન હોગા ! પિતાજીને સુબહ ક્યા કહા થા ? ઓર ફિર સામીજી શામકો ઘૂમને ન જાયેંગે ? ઔર મેં બૅરા (નોકર) કુત્તો કો ઘુમાને જાયગા ઉસ્કે સાથ જાઉંગી. તુમ બૈઠે રહના ઘરમેં અકેલી. હમ સબ લોગ તુમ્હે ઘરમેં બંધ કર ચલે જાએંગે !’ સુશ્મા બોલી. પણ શોભા ન ડરી.
‘સામીજી, પિતાજી ચલે જાતે હૈં તબ ગુડ્ડો હમેશાં મુઝે ડાંટતી હૈ ઓર ડરાતી હૈ. મેં તો આપ હી કે સાથ ઘૂમને ચલી જાઉંગી. ગુડ્ડો બૅરા કે સાથ કુત્તોં કી ઝંઝીર પકડ કર ભલે જાય. વો રોઝલીન (કુતરીનું નામ) રાસ્તે પર ભેંસ કો દેખકર ભોંકતી હૈ ઓર જંજીર ખીંચ કર ભાગતી હૈ, વહ ગુડ્ડો કો ઘસીટ લે જાયગી ઔર ગટર મેં ગિરા દેગી….’
‘રોઝલીન કી જંજીર પકડે મેરી બલા. મેં તો ગ્લામા (કૂતરાનું નામ) કી જંજીર પકડુંગી. વહ શરીફ હૈ.’
‘સામીજી, ગુડ્ડો કો નહીં, હમી કો ઝુલા ઝુલાઓ. ગુડ્ડો બડી હૈ, ઉસકો ઝુલાને સે આપ કે પેરોમેં દર્દ હોગા. ઉસે પિતાજીને મના કિયા હૈ.’
‘બડી આઈ પિતાજી કા કહના માનનેવાલી ! સામીજી યે શોભા પિતાજી કા કહના કભી નહીં માનતી. દિનભર પરેશાન કરતી હૈ. પિતાજી ઉસે નહીં ડાંટતે. વહ છોટી હૈ ન ? ઈસ લિયે. મૈં બડી હૂં. મૈં પિતાજી કો નહીં પરેશાન કરતી. ઘરમેં હર વક્ત ઉનકી મદદ કરતી હૂં. ઈસસે પિતાજી હર વક્ત ‘ગુડ્ડો મેરી અચ્છી’ કહકર મુઝે પુકારતે હૈ. શોભા અચ્છી નહીં હૈ, દિનભર ગુંડાપન કરતી હૈ. મુઝ કો, બૅરોકો, રોઝલીન કો, ગ્લામા કો, સબકો સતાતી હૈ.’ સુશિમાએ નીચલો હોઠ લંબાવી શોભાને હીણવી.

‘એવું ન કરીએ. આખિરકર વહ ભી તુમ્હારી બહન હૈ ન ? વહ છોટી હૈ, તુમ બડી હો. જો કુછ તુમ કરતી હો વહ ઝટ સીખ લેતી હૈ.’ મેં કહ્યું.
‘ખાક સીખતી હૈ ! ઉસે તો અભી નાગરી લિપિકા ‘ક’ ભી નહીં આતા.’
‘અચ્છા, યહ તો બતાઓ, તુમને અભી ઓંઠ પસાર કર જો કિયા વૈસા અગર શોભા પડોસ કી લડકિયોં સે કરેગી તો તુમ્હે અચ્છા લગેગા ?’
‘મેરા ક્યા જાતા ? લોગ ઉસે બદતમીજ કહેંગે. પિતાજી કહેતે હૈ દૂસરોં કે સામને મુંહ બનાનેવાલોં કો લોગ બદતમીજ કહતે હૈ.’
‘શોભા મુંહ બનાયેગી તબ ઉસે લોગ બદતમીજ કહેંગે ઔર તુમ શોભા કે સામને મુંહ બનાઓગી તબ મૈં તુમ્હેં ક્યા કહૂંગા ?’ મેં કહ્યું. સુશિમા ઝંખવાણી પડી ગઈ ! મેં આગળ કહ્યું, ‘અચ્છા, અગર તુમ કો ઉસસે નફરત હૈ તો વહ મેરે સાથે ઉત્તર કાશી જાયગી. પિતાજી કે પાસ તુમ દોનોં હો. મેરે પાસ તો વહાં કોઈ ન હોગા. મૈં અકેલા વહાં કિસસે ખેલૂંગા ? કિસે ઝૂલા ઝુલાઉંગા ? શામ કો પિતાજી આવેંગે તબ મૈં ઉનકી ઈજાજત લે લૂંગા. કહૂંગા આપકી અચ્છી ગુડ્ડો કો શોભા પ્યારી નહીં લગતી. ઉસકો ઉસસે નફરત હૈ ઈસ લિયે શોભા કો મૈં અપને સાથ ઉત્તર કાશી કો લે જાતા હૂં.’
શોભાએ તાળીઓ પાડી, ‘અચ્છા અચ્છા. મૈં જરૂર ચલૂંગી. દિનભર ઝૂલા ઝુલુંગી. વહાં ગુડ્ડો ન હોગી, ઝુલાઓગે ન ?’
સુશિમા રડુંરડું થઈ ગઈ.
‘છમા કીજીએ. મેરી ગલતી હુઈ. પિતાજી કહતે હૈ અપની ગલતી હોને પર તુરંત છમા માંગ લેના ચાહિએ. ક્યા સચમુચ આપ શોભા કો અપને સાથ ઉત્તર કાશી લે જાઓગે ?’
‘તો ?’
‘મૈં આપકે પૈરોં પડતી હૂં, ઐસા ન કરના. પિતાજી સે શોભા કો ઉત્તર કાશી લે જાને કે બારે મેં કુછ ન કહના. આયન્દે મૈં કભી ઐસા ન કરુંગી ! વહ કુછ ભી કરે, મૈં ઉસે પ્યાર કરુંગી. અચ્છા, શોભા તૂંહી ઝૂલા ઝૂલ. મુઝે એક બાર ભી ઝુલા નહીં ઝૂલના. સામીજી, ક્યા સચમુચ હી આપ ઈસે યહાં સે લે જાઓગે ?’
‘અરે હટ પગલી કહીં કી ! સામીજી મઝાક કર રહે હૈં તુઝે ચિડાને કે વાસ્તે ! ઈતના ભી નહીં સમજતી ઈતની બડી હોકર ?’

આખો દિવસ ને વળતે દિવસે બેઉ બહેનોએ મને ઘડી છોડ્યો નહિ. ઘરમાં આંગણામાં બાંધેલાં કૂતરાં જોડે, નોકર જોડે ઘડીક ઉધામા કરી આવે ને વળી પાછી આવી મારો ખોળો ખૂંદે, પીઠે ચડે ને ગળે લટકે. નોકર ઈમાનદાર છતાં કેવો ભુલકણો છે, ઘરને કેવું ધરમશાળા જેવું રાખે છે, રોઝલીન-ગ્લામાને વેળાસર ખાવાનું નથી દેતો ત્યારે પિતાજી એને કેવો ઠપકો આપે છે, ભેંસો સામે કૂતરાં કેવા ભસે છે અને તેનાથી ભડકીને એક ભેંસ એકવાર લપસીને કેવી ગટરમાં પડી ગઈ હતી અને પછી એને કેવી રીતે બહાર કાઢેલી; ગુજ્જર કોમ ભેંસો પર સામાન કેવી રીતે મૂકે છે, કૉલેજના ચપરાસીનો પિતાજીએ દંડ કરેલો તે માફ કરાવવા ઘેર આવીને તે પિતાજી આગળ કેવા કાલાવાલા કરતો હતો, જજ સાહેબને ઘેરથી દિવાળીની મીઠાઈ આવેલી ત્યારે માએ તેને ‘બજારુ’ કહીને બધી બૅરાની ઘરવાળીને કેવી આપી દીધી ને પોતે પોતાને હાથ ઘરમાં બનાવેલી મીઠાઈ જ કેવી રોજ બેઉ બહેનોને આપતી; વગેરે વગેરે કેટલીયે વાતો કહી નાંખી. માની વાત શોભાની જીભે આવી તેવી સુશિમાએ નાકને આંગળી અડાડી : ‘ચૂપ ! પિતાજીને મના નહીં કિયા કી માંકી બાત નહીં કરતે રહના ?’
શોભા ગળગળી થઈ ગઈ : ‘લેકિન મુઝે દિનભર યાદ રહતી હૈ તો ફિર ક્યા કરું ?’
આટલા શબ્દો જેમતેમ માંડ બોલી, ને લાગલો જ ગળું તાણીને ઠૂઠવો મૂક્યો. સુશિમા પણ રડવા જેવી તો માની વાત નીકળી ત્યારની થઈ ગઈ હતી. પણ પોતે મોટી એટલે ખામોશી પકડી રાખી હતી. હવે તેનાથીયે ન રહેવાયું. બેઉ બહેનો એકબીજીને ગળે વળગી ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડવા લાગી. ઓસરીમાં લોઢાની સાંકળોએ બાંધેલાં કૂતરાં મારા રૂમના બારણા ભણી તાકીને વિકરાળ અવાજે ભસવા લાગ્યાં ને સાંકળો તોડાવવા કોશિશ કરવા લાગ્યાં. નોકર ઘરમાંથી દોડી આવ્યો. મેં એને ઈશારો કરી પાછો મોકલ્યો. બેઉને ખોળામાં લઈ હું વાંસો પંપાળતો રહ્યો.

થોડી વારે બેઉ શાંત થઈ. પણ હીબકાં ઘણી વાર સુધી ચાલ્યાં. બેઉને મેં ચકલાની, કબૂતરની, શિયાળ ને કાગડાની, ઊંટના હોઠની, સિંહ ને ઉંદરની, બ્રાહ્મણદેવતાની, ઠંડ-ઠુંડાળાની, હમીર બંકા તીરમારુની, એવી એવી ઘણી વાતો સાડા ચાર વાગ્યે નોકર અમારા ત્રણેને માટે ચા-ખાવાનું લઈ આવ્યો ત્યાં સુધી કરી. ખાવાનું મારા જ રૂમમાં લઈ આવ્યો. તે અમે ખાધું ને પાણી પીધું. પછી નોકર કૂતરાં છોડી બેઉ છોકરીઓને ફરવા લઈ ગયો. હું ગુરુદ્વારાની સંગતમાં ગયો. સાંજે પાછો આવ્યો ત્યારે છોકરાં ક્યારનાં ઘેર આવી ગયાં હતાં. આચાર્ય હજુ આવ્યા નહોતા. નોકર રસોઈમાં હતો. મને આવેલો જોઈ મારા રૂમમાં ફાનસ મૂકી ગયો. બેઉ બહેનો પિતાના રૂમમાં કંઈક કરતી હતી. મારા રૂમમાં અજવાળું જોયું તેવી જ બહાર નીકળી. એકબીજીના હાથમાં હાથ ભિડાવીને આવી. બેઉએ કેમ જાણે કંઈક સંતલસ કરી રાખી હોય તેમ ગંભીર ચહેરે મારી સામે આવી ઊભી રહી. શોભા બોલી પડી :
‘સામીજી, ઝૂલા ઝુલાઓ, ઝૂલા ઝુલાઓ !’
સુશિમા : ‘ચૂપ ! ક્યા કહને હમ દોનોં આઈ થી ? અભી પિતાજી આ જાએંગે !’
શોભા અટકી ગઈ. પછી બેઉ બહેનો દયામણાં મોં કરી મારી સામે જોઈ રહી.
સુશિમા : ‘સામીજી, હમ દોનોં આપકે પૈરોં પડતી હૂં. આપકી મિન્નત કરતી હૂં. હમ દોનોં આજ દિન મેં માં કી યાદ કરકે રોઈ થી યહ પિતાજી કો ન કહના.’
હું દ્રવી ઊઠ્યો. બપોરે બેઉ બહેનો ધ્રુસકે રડી ત્યારે નહોતો થયો એટલો ઉદાસ થયો. અજાણ્યે બોલી ઊઠ્યો : ‘ક્યોં ?’
‘વે કાલિજ પઢાને જાતે હૈં તબ હમ રોતી હૈ યહ અગર જાનતે હૈં તો બહુત રંજ હો જાતે હૈ.’
શોભા : ‘કભી કભી વે ભી છિપ કર રો લેતે હૈં. હમારે સામને કભી નહીં રોતે.’
****

બે દિવસ ઊભે પગે આચાર્યે મારી ખાતરદારી કરી. પહાડોની મુસાફરીમાં વાહન કે માણસોની વ્યવસ્થા કરવી એ કામ ભારે ખટખટિયું ને માથું દુ:ખવનારું હોય છે. અજાણ્યા જોડે છેડાછેડી બાંધીને ચાલવાનું. એ ચાલે ત્યાં ચાલવું ને રોકાય ત્યાં રોકાવું. આ બધું જાણતાં છતાં જાતે ઊંચકાય તેટલો જ સામાન લઈને ચાલવાનું ડહાપણ ન કર્યાનો દંડ એ મુસાફરીમાં ઠેર ઠેર મેં ભોગવેલો. પણ અહીં તો આચાર્યે પોતાની કપરી દિનચર્યા વચ્ચે પણ વખત કાઢીને મારી આગળની ઉત્તર કાશી સુધીની મુસાફરીની બધી વ્યવસ્થા કરી આપી. આસમાની સુલતાનીના ફેરામાં પડીને તારાજ થયેલા આ મીણથી મોળા ને ગાય જેવા ગભરું સજ્જન પુરુષે હું નીકળ્યાની આગલી સાંજે હૈયું ઠાલવીને પોતાની આપવીતી મને સંભળાવેલી. પાકિસ્તાનમાં શુમાર ગણાયેલા પોતાના વતનમાં 50-60 હજાર કિંમતનું પોતાનું બાપદાદાનું ઘર, કીમતી ઘરવખરી, વાડીવજીફો બધું ફના થયું. કુટુંબકબીલો વેરવિખેર થઈ ગયો ને ગુણિયલ સ્ત્રી નાનાં બાળકોને મેલી કિરતારને ઘેર સિધાવી ! ‘પણ જ્યાં એ કિરતારે હજારો-લાખોને હોમીને અગ્નિ સોંસરાં ઉતારીને જ આઝાદી આપવાનું નક્કી કરેલું ત્યાં મારા જેવું એક મગતરું પોતાની પાંખો દાઝ્યાનો બળાપો કરે એનોયે શો અર્થ ? પ્રભુનો પાડ ! કિરતારે એમાં જ મારું, સૌનું ને હિંદનું ઘડતર જોયું !’ વળી કહે, ‘ઘણુંયે સમજું છું. મનને મારું છું પણ કોઈ કોઈ વાર આપ જેવું કોઈ સજ્જન સહાનુભૂતિવાળું મળી જાય ત્યારે હૈયું ભડભડી ઊઠે છે ને દિલમાં દુ:ખ રડી હળવું થવા મન ફાંફાં મારે છે.’ મોડી રાતે પોણો કલાક ચાલેલા આ હૃદયદ્રાવક વાર્તાલાપ દરમિયાન એક કડવો કે હીણો શુકન દોસ્તદુશ્મન કોઈને માટે મારા જજમાનને મોઢે મેં ન સાંભળ્યો. બસ ‘શુકર હૈ’ ‘શુકર હૈ’ એટલો એક જ બોલ નીકળતો. તે રાતની એમની શોકે છવાયેલી છતાં ધીરગંભીર મુદ્રાની સ્મૃતિ અને એમની સંસ્કારિતાની સુગંધ ત્રણ વર્ષથી મારા સ્મૃતિપટ પર ચોંટી રહી છે.

ભડભાંખડે હું વિદાય થયો ત્યારે બેઉ બહેનો પિતાના પલંગની લગોલગ બીજા પલંગમાં દિવસે તેમ ઊંઘમાં પણ એકબીજીને વળગીને ઊંઘતી હતી. સવારે પિતાએ ‘ઝુલા ઝુલાનેવાલે સામીજી’ના જવા વિશે એમને શું-શું કહીને પટાવી તે નથી જાણતો પણ મહિનો પૂરો નહિ વીત્યો હોય ને આચાર્ય તરફથી આવેલા એક કવરમાં બીજા બે કાગળ મને મળ્યા. એક બેઉ બહેનોએ સાથે દસક્ત કરીને મોકલેલો હતો. તેમાં મુંશીજી આવે છે, પોતે ભણવા માંડ્યું છે, નાગરી ભાષા શીખવા બદલ પિતાજી તરફથી બે બાવલીઓ મળી, નોકર ડાહ્યો થયો છે ને પિતાજીની ડાંટ ખાતો નથી, રોઝલીન (કૂતરી) વિયાઈ, ગુજ્જરોની કોમ એ રસ્તે જતી નથી…. વગેરે વાતો હતી. બીજો કાગળ ટચૂકડી શોભાએ આંકેલા કાગળ પર વાંકોચૂકો ને જોડણીની ભૂલોવાળો છતાં ખામી વગરની ભાષામાં અલાયદો લખ્યો હતો. આ રહ્યો એનો કાગળ :

સામીજી,
પર્નમ (પ્રણામ).
આપ ગએ તબસે પિતાજી હમ દોંનોં કો હર્રરોજ દોનૂં શામ ઝૂલા ઝુલાતે હૈં. મૈં નાગરી લિખાઓટ સીખ રહી હૂં. પિતાજીને શાબાસ કહા ઔર ખુશબખીદ દી. ગુડ્ડો કો ઈતની શાબાસ નહીં દી. રૌજલૈન (રોઝલીન કૂતરી)ને ચાર બચ્ચે દીએ, લેકિન ચારૌં કે ચારૌં મર ગએ ! બૈરા (નોકર) કહેતા હૈ કુછ તો મરે હુએ હી જનમ પાયે થેં. મરે બચ્ચોં કો મહેતર ઉઠાને આયા તો વહ છોડતી ન થી. જબરજસ્તી લે ગએ. દો દિન ખાના ભી ન ખાયા. ગિલામાને (બીજા કૂતરાનું નામ) ભી ન ખાયા.
સામીજી, આપને તો ઉસ દિન બતાયા થાહ કિ માં હી પહેલે મરતી હૈ, બચ્ચે નહીં મરતે. ક્યોં કી બચ્ચોં કો બડે હોકર બૌત કુચ કામ દેશકા ઔર દુન્યાં કા કરના હૈ. તબ ફિર હમારે યહાં તો રૌજલૈન નહીં મરી, ઉસકે બચ્ચે હિ મરે. એસા ક્યોં ? ક્યા કુત્તો મેં એસા કાનૂન હૈ ? યા ઈનસાન હી મેં એસા કાનૂન હૈ કિ બચ્ચોં કી માં પહલે મરતી હૈ ?

આપકી
ઔર પિતાજીકી અચ્છી બચ્ચી
શોભા
કા પાય લગૂં !

સાચુ પિતૃતર્પણ

છેલ્લાં પાંચ-છ વરસથી હું એને જોતો આવું છું. અરે, હું તો શું, અમારા ગામનાં તમામ લોકો એને જોતાં. અને કેટલાંક ટીખળી યુવાનો તો થોડો આનંદેય લૂંટી લેતાં. ગંદાગોબરા ચહેરા પર ગાંડાબાવળની જેમ ઊગી નીકળેલાં દાઢી-મૂછ, માથાપર જટાજૂટ વાળની જંજાળ, કાળાપીળાં પડી ગયેલાં દાંત, મેલાઘેલા લીરેલીરાં ઉડેલાં કપડાં, ખભે એક ગંદો થેલો. કોણ જાણે તેમાં શુંયે ભર્યું હશે ? એક હાથમાં કાયમ એક કાનતૂટેલો કપ અને બીજા હાથમાં એક સોટી. જ્યાંથી પસાર થાય, ત્યાંના બાળકોનું નાનું શું ટોળું તેની પાછળ જ હોય. ક્યારેક વળી ખીજવાયા જેવું કરીને પાછો વળે, આંખોના ડોળા મોટા કરીને બાળકો તરફ સોટી ઉગામે…! ક્યારેક વળી પાછળેય દોડે. જો કે તેણે ક્યારેય કોઈ બાળકને માર્યું હોય તેવો કિસ્સો આજદિન સુધી સાંભળવામાં આવ્યો ન હતો.

ક્યાંનો હતો ? ક્યાંથી આવ્યો ? કઈ રીતે અહીં આવ્યો ? અને ખાસ તો તેની ઓળખ કે નામેય કોઈ જાણતું નો’તું. બસ, અહીં આવ્યો અને વસી ગયો. જો કે, કેટલાક લાગણીશીલ લોકોએ ‘ફોઈબાગીરી’ નિભાવીને ‘ગાંડો’ નામ આપી દીધું હતું. ‘એય….ગાંડા…’ કરીને બૂમ પાડો તો તરત જ તમારી તરફ જુએ.’ કદાચ એણેય એ નામ પ્રેમપૂર્વક અપનાવી લીધું હતું. ગામલોકો કંઈક ખાવાનું આપે તો ‘જમતારામ’ નહીંતર પછી ‘રમતાંરામ’ ! ક્યારેય કોઈની પાસે કોઈ માંગણી નહીં. કોઈની સામે કોઈ ફરિયાદ નહીં.

આજે પિતાજીનું શ્રાદ્ધ હોવાથી હું ઘરે જ હતો. કાગવાસની વિધિ, બપોરનું જમણ વગેરે પતાવીને હું મેડીએ આડેપડખે થયેલો, ત્યાં જ બહાર શોરબકોર સાંભળીને બારી બહાર નજર કરી. જોયું તો ગાંડો અમારા ઘરનાં દરવાજે જ બેઠેલો અને પાંચ-છ ટાબરીયાંઓ ‘એ ગાંડા…. એ ગાંડા…’ કહીને દેકારો મચાવતાં હતાં. નીચે ઊતરીને હું બહાર ગયો. છોકરાંઓને નસાડી મૂક્યાં અને ગાંડાને થોભવાનો ઈશારો કરીને ઘરમાં ગયો. પત્ની પાસેથી થાળી પીરસાવીને ગાંડા સામે મૂકી. ત્રણચાર દિવસનો ભૂખ્યો હોય તેમ ગાંડો થાળી પર તૂટી પડ્યો. દાળ, ભાત, પૂરીશાક, ભજિયા…. બધુ જ સફાચટ. પણ ખીરની વાડકીને તે અડ્યોય નહીં. બલ્કે તેણે તે ખીર પોતાનાં કપમાં ભરી લીધી. ખીર ખાઈ જવા મેં તેને ઘણું કહ્યું. બીજી ખીર આપવા પણ કહ્યું, પણ તે એકનો બે ન થયો. આખરે મેં જ જીદ પડતી મૂકી. તેને પાણી પાયું અને ખીર ભરેલો કપ હથેળીની ઓટમાં સંતાડીને તે ત્યાંથી જવા માંડ્યો. પણ જતાં જતાં તે મારું માનવસ્વભાવગત કુતૂહલ સ્વાભાવિક જ વધારતો ગયો. ‘ખીરનું તે શું કરશે ?’ની ચણભણે મને તેની પાછળ જવા મજબૂર કર્યો. પાછળ પડેલા બાળકો કે પછી બીજા કોઈનીય પરવા કર્યા વગર તે સડસડાટ શેરી બહાર અને પછી ગામ બહાર નીકળી ગયો. સીમમાં વડનાં ઝાડ નીચે એક ચોતરો બનાવેલો. ત્યાં પહોંચીને તેણે કપ ચોતરે મૂક્યો. ત્યાંથી તે થોડે દૂર ખસ્યો. આસપાસ જોયું અને આશ્ચર્ય ! આટલા વરસોમાં કોઈએ એને બોલતો સાંભળ્યો ન હતો. તે ગાંડાના મુખેથી શબ્દો નીકળ્યાં : ‘કાગવાસ’

દૂરથી તેની આ તમામ ક્રિયાઓ જોઈને મારું આશ્ચર્ય અને તેનાં વિશે જાણવાની તાલાવેલી ચરમસીમાએ પહોંચી. થોડીવારે ત્યાં બે કાગડા આવ્યા. આમ તેમ જોતાં, ડોલતાં ડોલતાં કપ પાસે ગયાં અને કપને અડ્યા વગર ઊડી ગયાં. આ દ્રશ્ય જોઈને ગાંડાની આંખમાંથી બે આંસુની બુંદો ટપકીને જમીનની માટીમાં વિલીન થઈ ગઈ. શું તે ખરેખર ગાંડો હતો ? નો’તો જ વળી. છાના પગલે હું તેની પાછળ ગયો. એના ખભે હાથ મૂક્યો. અચાનક થયેલા સ્પર્શથી તે ચમક્યો. પાછા વળીને મારી સામે જોયું. મને જોતાં જ તે ગાંડાપણાની ચેષ્ટાઓ કરવા લાગ્યો.
‘દોસ્ત હું જાણી ચૂક્યો છું કે તું પાગલ તો નથી જ. તો પછી આ બધું કેમ ?’ મેં કહ્યું. થોડીવાર તે શૂન્યમનસ્ક ભાવે મારી સામે તાકી રહ્યો. એકાએક તેની આંખોમાંથી અશ્રુધારા ફૂટી નીકળી. ધીમેધીમે ઘૂંટણો વાળીને તે ચોતરા પાસે જ બેસી પડ્યો. ચોતરે માથું મૂકીને ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડી પડ્યો. મારો હાથ અજાણતાં જ તેની પીઠ પસવારી રહ્યો હતો. થોડી વાર પછી તેનાં ડૂસકાં અને રૂદન ઓછાં થયાં. મેં તેને ઊભો કરીને ચોતરા પર બેસાડ્યો. હું પણ તેની નજીક જ બેઠો. ‘હવે બોલ, શું છે તારી કહાણી….’

‘મારું નામ રોહિત..’ તેણે બોલવાનું શરૂ કર્યું. જાણે ટાઈમમશીન વડે તે ભૂતકાળમાં ધકેલાયો. આંખો એની જાણે કોઈ જૂના જમાનાની ફિલ્મ જોઈ રહી હતી. ‘રોહિત જટાશંકર દવે… ઉચ્ચ ગણાતી બ્રાહ્મણ જાતિમાં જન્મ. અહીંથી ઘણે દૂર એક ગામમાં અમે રહેતાં. પિતાજી પ્રખર વિદ્વાન કર્મકાંડી. આજુબાજુનાં ચાલીસ ગામોમાં એમના ગોરપદાંની હાંક વાગે. પૈસેટકે અમે ખૂબ જ સુખી. ગામમાં હવેલી જેવું ત્રણમાળનું ઘર અને સીમમાં ‘પૈસા વાવો તોય ઊગી નીકળે’ એવી ફળદ્રુપ અને રસાળ એંસી વિંઘાની જમીન. ગામનાં ગણ્યા-ગાંઠ્યાં ધનિકોમાં અમારી ગણના થતી. પિતાજી તો જાણે સાક્ષાત દુર્વાસા અને મારી બા એટલે જાણે સાક્ષાત સરસ્વતિ અને અન્નપૂર્ણાનું મિશ્રણ. ઘરે આવેલો અજાણ્યો અતિથિયે જો ભૂખ્યો પાછો ન જતો હોય તો હું તો એમનો એકનો એક પુત્ર હતો. પછી શેની મણાં હોય ? બસ, પિતાજીની ફક્ત એક જ ઈચ્છા કે, હું ય તેમની જેમ શાસ્ત્રોમાં પારંગત થઈને, અમારા વંશપરંપરાગત ધંધામાં પલોટાઈને પાંડિત્યનું પીંજણ કરું. પણ હું આ બધા મામલામાં પહેલેથી જ બિનરસાળ. હું બીજાનાં સંતાનોની જેમ ‘વંઠેલ’ તો જો કે નહોતો, પણ પિતાજીની આજ્ઞા માનીને તેમની ‘હા’માં ‘હા’ ભેળવું, તેવોય નહોતો. મારે ‘વિજ્ઞાન’ લઈને વૈજ્ઞાનિક થવું હતું. મારી સાથેનો તેમનો મતભેદ કદાચ અહીંથી શરૂ થયો. આમેય, પુરાણો અને વિજ્ઞાન બંને એકીપાટલે તો કઈ રીતે બેસી શકે ? સાપ કરડ્યો હોય કે પછી વાઈહિસ્ટીરિયાનો હુમલો થાય ત્યારે ભુવા-જાગરીયાને બોલાવવા, કોઈ મોટી મહામારી સામે લઢવા નવગ્રહો કે પછી દેવીદેવતાનાં આહ્વાન માટે પૂજાવિધિ સજેસ્ટ કરતાં માતાપિતા ‘વિજ્ઞાન’ ક્યાંથી પચાવી શકે ? આમેય પુરાણો હંમેશા વિજ્ઞાનનો અને વિજ્ઞાન હંમેશા પુરાણોનો છેદ ઉડાડતાં જ રહ્યાં છે ને…!

છતાંય, તેમની ઉપરવટ જઈને, બારમામાં વિજ્ઞાનમાં ઉચ્ચ ટકાવારી મેળવીને, પિતાજીએ સૂચવેલ ‘સંસ્કૃત મહાવિદ્યાલય’માં પ્રવેશ ન લેતાં, ધરાર નજીકનાં શહેરની ‘સાયન્સ કૉલેજ’માં પ્રવેશ મેળવ્યો. પિતાજીનો રોષ પુત્રપ્રેમને લીધે હોય કે પછી બાની સમજાવટથી, ધીરેધીરે ઓગળી ગયો. સારા ટકે સ્નાતક અને ત્યારબાદ અનુસ્નાતક થયો. શહેરમાં જ એક સારી કંપનીમાં વૈજ્ઞાનિક તરીકે જોડાઈ ગયો. ત્યાં ઉંદર, દેડકાં, મરઘાં-બતકાં પર પ્રયોગ કરતાં કરતાં મારું બ્રાહ્મણત્વ જાણે કે નેવે મુકાઈ ગયું હતું. સાયકલ પર કૉલેજ જતો હું હવે સ્કૂટર પર ઑફિસ જતો થયો. ગામડાનાં ધૂળિયા રસ્તાં પણ હવે તો પાકી સડકમાં બદલાઈ ગયાં હતાં. ઘણું બધું બદલાઈ ગયું હતું. જૂની ઘરેડોમાંથી હું પણ બદલાઈ ચૂક્યો હતો. કદાચ મારા સંસ્કાર પણ બદલાઈ ચૂક્યા હતા. ફક્ત ન બદલાયા હતા તો બસ, ફક્ત મારા પિતા અને તેમનાં વિચારો અને તેમની સંહિતાઓ….

મારી ઉંમર વધી રહી હતી. પછી તો હાલનાં જમાનામાં બને છે, તેમજ, પિતાજીની પસંદગીની ઘરરખ્ખુ, સંસ્કારી, ચારિત્ર્યવાન, સ્વજ્ઞાતિની ગૃહિણીની જગ્યાએ મારી પસંદગીની, મારી જ ઑફિસમાં કામ કરતી, ભણેલ ગણેલ પરજ્ઞાતિની રોહિણી પર ઊતરી. ઘરમાં ભયંકર તોફાન ઊઠ્યું અને શમીયે ગયું ! ફાયદો જો કે માત્ર મને જ થયો. રોહિણી ઘરમાં આવી ગઈ. થોડા મહિના આનંદમાં ગયા. પણ પછી રોહિણીએ પોતાનું પોત પ્રકાશ્યું. રોહિણીની મહત્વાકાંક્ષાઓ અને પિતાજીની સમીક્ષાઓ વચ્ચે જાણે તુમુલ યુદ્ધ છેડાયું. મારી નિર્દોષ પારેવડાં જેવી બા તો જાણે મૂકપ્રેક્ષક હતી. રોહિણીની ઝપટમાંથી જો કે, તે પણ બચી ન હતી. તેનાં પરનાં અત્યાચારો હું સ્થિતપ્રજ્ઞ બનીને જોયા કરતો. સમુદ્રમંથન વખતે જે હાલત મેરુપર્વતની થઈ હશે, તે જ હમણાં મારીયે હતી. રોહિણી જૂનવાણી થવા તૈયાર ન હતી, તો પિતાજીયે ‘નવવાણી’ થવા તૈયાર નહોતાં. એક આખી પેઢીનાં છેડાયેલાં ભિષણયુદ્ધનો હું નિમિત્ત બન્યો હતો અને એ યુદ્ધમાં હું જાણે-અજાણ્યેય નવતર પેઢીનું જ સમર્થન કરતો હતો. હવાને સથવારે અમારા કૌટુંબિક પ્રપંચો પહેલાં તો પડોશીઓ અને પછી શેરી અને ગામનો ચર્ચાનો મુખ્ય વિષય બની ગયાં.

અને આખરે એ કાળમુખી સવાર ઊગી. હા, આજનો દિવસ હતો એ. ભાદરવા વદ નોમ. ઘરમાં સવારથી જ વાતાવરણ ડહોળાયેલું તથા ભારેભારે હતું. પહેલી રાત્રે થયેલાં ઝઘડાનો વિષાદ ઘરનાં તમામ પાત્રોનાં ચહેરા પર ડોકાતો હતો. અચાનક રોહિણી પોતાની ભરેલી બેગ સાથે રૂમમાંથી બહાર આવી. એ ઘર છોડીને જઈ રહી હતી. મને પણ સાથે જ લઈ જવા માટે તેણે ઉચ્ચારેલા વાક્યો સાથે જ જાણે પેટાળમાં સમાયેલ ખદખદતો લાવા બહાર નીકળ્યો. આજનાં ઝઘડાએ તો જાણે તમામ માઝા મૂકી દીધી. પિતાજી, હું અને રોહિણી હાથાપાઈ પર ઊતરી આવ્યા. ગુસ્સો બેકાબૂ બન્યો. અચાનક પિતાજીનો દેહ મારા હાથમાંથી ફંગોળાયો અને બારી વાટે ઊછળીને જમીન પર પટકાયો. બરાબર એ જ સમયે ગામનાં મુખી બીજા ત્રણચાર માણસો સાથે વાડામાં દાખલ થયાં. પિતાજીનો દેહ તરફડીને તેમની સામે જ શાંત પડી ગયો. બારીમાં અવાચક હું ઊભો હતો. પોલીસ આવી. મુખી તેમજ ગામ લોકોનાં સ્ટેટમેન્ટ લીધાં. મને ગિરફતાર કર્યો. નિર્દોષતા પૂરવાર કરવા બાને ઢંઢોળી. પણ બા ક્યાં હતી…? તે તો માત્ર તેનું ખોળિયું જ હતું. તે તો પિતાજીની સાથે જ અનંતયાત્રાએ ઊપડી ગઈ હતી. અદાલતમાં કેસ ચાલ્યો. મારું મોં તો જાણે તે દિવસથી સીવાઈ જ ગયું હતું. મુખીની સાક્ષીએ હું ગુનેગાર પૂરવાર થયો. સજા થઈ, ‘જન્મટીપ’ અને પછી તો બસ, કાળમીંઢ કોટડી જ મારું વિશ્વ બની ગઈ. પત્ની ક્યારેક મળવા આવતી. હાઈકોર્ટ અને સુપ્રિમકોર્ટ સુધી લડવાની તૈયારી માટે જરૂરી નાણાં માટે મારી પાસે સહીઓ લઈ ગઈ. પછી તે ગઈ તે ગઈ. થોડો સમય જેલમાં તેનાં પત્રો આવતાં. પછી તેય બંધ થઈ ગયા. પછી ક્યાંકથી જાણવા મળ્યું કે, જમીન જાયદાદ વેચીને, માલમિલકત સમેટીને પોતાનાં કોઈ પૂર્વ પ્રેમી સાથે ભાગી ગઈ.

હવે બહારનાં વિશ્વમાં મારા માટે કાંઈ જ નહોતું. ન સગાવહાલા, ન જમીન-જાયદાદ, ન મહત્વાકાંક્ષાઓ કે ન તો કોઈ લાલસા. જગમાં આવ્યો એવો જ ખાલી હાથ. શું કમાયો હતો હું આ ભવાટવીમાં ? જો હું ધારત તો ભારતીય જ્ઞાન તથા વિજ્ઞાનનો સમન્વય ન સાધી શકત ? માવતરની આજ્ઞાઓને જૂનવાણી ન ગણતાં શિરે ધારી હોત તો ચિત્ર ક્યા પ્રકારનું હોત…! આ અને આવા જ ગહનચિંતન માટે ખૂબ જ સમય હતો મારી પાસે. કદાચ આધ્યાત્મિક ચિંતનની પુખ્તતા માટે જેલથી વધારે સારું સ્થાન આ વિશ્વમાં નહીં હોય ! જેલમાં ઘણી બધી વાંચન સામગ્રી આવતી. મારો ઝોક અનાયાસે જ ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક પુસ્તકો તરફ વધુ હતો. એકવાર મારા હાથમાં ગરૂડપુરાણ આવ્યું. સંપૂર્ણ પુસ્તિકા સંસ્કૃતમાં હતી. પરંતુ જટાબાપા જેવા વિદ્વાનનાં પુત્ર માટે તો શી મોટી વાત હતી ! પૃથ્વી પર કરેલા કર્મોનું પરલોકમાં કયું ફળ મળે છે એ તેમાં વિગતવાર સમજાવેલું. મારા કુકર્મો બદલ મને મળેલી જેલની સજા બાબતે તેમાં ખોળ્યું, પરંતુ આ શું ? એમાં તો જેલ નામની કોઈ સજાનું વર્ણન જ નહોતું ! પોતાનાં કર્મોનાં ફળઅનુસાર પૃથ્વી પર જન્મનાર તમામ પ્રાણીએ આ જેલ ફક્ત એક જ વાર ભોગવવાની હતી. માંના ઉદરની જેલ. તો પછી શું હતી મારા કુકર્મોની સજા ?

અને અંતે જડી જ ગઈ મને મારી સજા. પરલોકમાં મારા કુકર્મો અનુસાર બે સજાઓ તેમાં વર્ણવી હતી : ‘અંધકૂપમ’ અને ‘કૃમિભોજનમ’. અંધકૂપમમાં યમદૂતો જીવને એક અંધારીયા કુવામાં ફેંકી દેતાં અને ઉપરથી પથરાનો વરસાદ વરસાવતાં. ભયંકર શોરબકોર કરીને જીવને ગૂંગળાવી નાખે. કૂવામાં અસંખ્ય ઝેરી તથા ચિત્રવિચિત્ર જીવડાં અને જીવાતો હોય, જે જીવને ફોલી ખાય. જીવાતોની આ સજા એટલે જ કૃમિભોજનમ. વળી એક વાર મરીને આવેલા જીવને મરણતો હોય જ નહિ ને ! બસ, તેણે તો સાત વરસ સુધી રિબાયા જ કરવાનું. જો કે ત્યાંનો એક દિવસ અહીંનાં દસ હજાર વર્ષ બરાબર હોય, તે અલગ વાત.

જો આ સજાની જ તજવીજ ત્યાં મારે માટે હોત તો, પછી આ જેલની તો શું વિસાત….! અને મારા દિમાગમાં એક વિચાર ઝબક્યો. લોકો પોતાનું સ્વર્ગ જો પૃથ્વી પર ઊભું કરી શકતા હોય તો, હું મારા માટે અહીં નર્ક કેમ ન ઊભું કરી શકું….? ત્યાં વેઠવી પડનારી સજા હું અહીં જ, આપણી દુનિયામાં, આપણાં જ માનવો વડે કેમ ન વેઠી શકું… ? અજાણ્યું ગામ અને અંધારીયા કૂવામાં કોઈ ફેર હોતો નથી. એ ન્યાયે જેલમાંથી સજામાં રાહત મેળવીને છૂટ્યા બાદ આપના ગામમાં આવી ચઢ્યો. બાળકો વડે મરાતા પથ્થર, લોકોનાં મારા માટેનાં બૂમબરાડા, ઓટલો મળે તો ઠીક નહીં તો નદીનાળા કિનારે કે પછી ગટર… આ બધી મારી સજાનો જ ભાગ સમજું છું. આજે સાત ભાદરવાથી તમારા ગામમાં છું. ક્યાંકથી શ્રાદ્ધપક્ષમાં ખીર મળે તો અહીં લાવીને મૂકું છું. પરંતુ આજ સુધી કાગડાઓ તેને અડ્યા નથી અને કદાચ આજે પણ…’ અને તેની આંખોમાંથી અશ્રુધારા વહી નીકળી. હું શૂન્ય ભાવે તેની સામે નીરખી રહ્યો. એટલામાં જ ક્યાંકથી પાંખોનો ફફડવાનો અવાજ આવ્યો. બે કાગડા ચોતરે આવ્યા. ઠુમકતાં ઠુમકતાં કપ પાસે આવ્યાં. ખીરમાં ચાંચબોળી. ખીર ખાધી અને આકાશમાં દૂર દૂર ક્યાંક ઊડી ગયા.

રોહિતની આંખમાં હજુયે આંસુ હતાં. પણ કદાચ હર્ષનાં. આજે આટલા વર્ષે તેનું ‘સાચુ પિતૃતર્પણ’ થયું હતું. વાતાવરણની ગમગીની થોડી ઓછી થતાં હું ય મારા ઘર તરફ વળ્યો.